नाकाबन्दीका कारण अत्यावश्यक वस्तुको समेत अभाव भइसकेको छ । तपाईले कसरी हेरिरहनुभएको छ ?
महायुद्धको बेलामा मात्र यस्तो स्थिति आएको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय सन्धी, महासन्धीको पनि उलंघन भएको छ । मानिसलाई मृत्युदण्ड दिँदा पनि एक पटक झुण्ड्याएर मरेन भने फेरि झुण्ड्याउनु हुँदैन भन्छन । तर जसरी हुन्छ नेपालको अस्तित्व नै नरहने किसिमले भारतीयहरु अगाडि बढेको देखिन्छ । अहिलेसम्मको मित्रता, समझदारी, कुटनीति सवैलाई लत्याएर भारतले अप्ठ्यारो स्थिति पारिदिएको छ । दशै, तिहार पनि राम्रोसँग मान्न सकिएन । छठ पर्व पनि अप्ठ्यारोमा मनाउँदैछौँ । अहिलेमात्र होइन, विगतमा पनि भारतले यस्तै व्यवहार देखाउँदै आएको छ । तत्कालिन अवस्थामा भारतीय व्यवहारको वीपी कोइरालाले पनि कडा प्रतिवाद गर्नुभएको थियो । २०१७ साल पुस १ गतेको काण्ड भारतीयले नै गराएको समेत उहाँले भन्नुभयो । तत्कालिन भारतीय विदेशमन्त्री दिनेश सिंह नेपाल आएको बेला नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध भूगोल, धर्म र संस्कृतिले सधैँ अटल रहन्छ भने । त्यसको प्रतिक्रिया दिँदै वीपीले भन्नुभएको थियो–विदेश सम्बन्ध त्यसरी धर्म, संस्कृति र भूगोलले निर्धारित हुने होइन, कुन देशमा सरकार कस्तो प्रकृतिको छ, त्यसमा निर्भर गर्छ । उदाहरणको लागि चीन र भारतको सम्बन्ध अहिले खराव छ । त्यो सम्बन्ध भोलि दिल्लीको शासन फेरिदा अर्कै बन्न सक्छ । अहिले त्यही स्थिति आएको छ । अहिले भारतीय शासनमा गुजरातमा थुप्रै मान्छे मारेर आएका मोदी छन । मानवअधिकार उलंघन गरेको भन्दै मोदीलाई विदेश जान भिषा समेत नदिएको अवस्था थियो ।
अर्कोतर्फ भारतसँग कुरा गर्न विदेशमन्त्रीको हिसावले कमल थापालाई पठाउनु स्वभाविक थियो । तर उनले इमान्दारीपूर्वक कुरा राखे कि राखेनन् भन्नेमा मलाई शंका छ । हिन्दु धर्म र राजा मान्ने भएकाले मोदी र कमल थापाको सालनालको कुरा जोडिएको छ । त्यसकारण नेपालको कुरा ठीक ढंगले प्रस्तुत गरेनन भन्ने मलाई लाग्छ ।
सम्बन्ध सुधार त गर्नैपर्छ नि हैन ?
भारतको हेपाह प्रवृति कायमै रह्यो भने बरु हामी मर्न तयार हुनुपर्छ । त्यस्तो प्रवृति सहेर बस्नु हुँदैन । भारतीयहरु कुटनीतिक मर्यादाबाट पर हटिसके । अन्तर्राष्ट्रिय सन्धी, महासन्धीको विषयमा उनीहरुले वास्ता नै गरेका छैनन । हामीले हाम्रो संविधान लेखेका हौँ । हाम्रो संविधान भारतको निर्देशनमा लेख्ने होइन । धर्म निरपेक्षताको विषयमा किन व्याख्या आवश्यक प¥यो ? अहिले नहुने कुराहरु धेरै भइराखेका छन । राजीव गान्धीको पालामा भएको नाकाबन्दी यतिको साह्रो थिएन । उनले त घोषित नाकाबन्दी गरेका थिए । तर मोदीले त नबोलिनबोली हाम्रो अस्तित्वलाई समाप्त पार्न खोजेको भान हुन्छ ।
अहिले भारतीय राजदूतको सक्रियता निकै बढेको देखिन्छ तर नेपाली राजदूतको अत्तोपत्तो नै छैन । यस्तो किन हुन्छ ?
अहिले दुवै राजदूत (भारतीय राजदूत रन्जित रे र नेपाली राजदूत दीपकुमार उपाध्याय) लाई निलम्बन गरिनुपर्छ । यिनीहरुको कुटनीतिक जिम्मेवारी के हो त ? यिनीहरुको काम तलव भत्ता खाएर बस्ने मात्र त होइन नि ? रे एकपक्षीय रुपमा लागेको देखिन्छ । हाम्रो दीपकुमार उपाध्याय त लाटोकोसेरो जस्तो भएर बसेका छन ।
प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसको कोटामा राजदूत भएको व्यक्तिलाई फिर्ता बोलाउँदा राजनीतिक रुपमा तरंग पैदा होला नि ?
केही तरंग पैदा हुँदैन । कांग्रेसको कोटाबाट राजदूत भएपनि कार्यशैली चित्त बुझेन भने हामी पनि त कुरा बुझ्छौँ नि । अहिले मेरो पक्ष र अर्को पक्ष भन्ने बेला होइन । कुटनीतिक रुपमा आफ्नो जिम्मेवारी निभाउन सक्नुपर्छ । उहाँले सक्रियताको साथ काम गर्नुभएको छ भन्ने मलाई थाहा छैन । महामहिम राजदूत भन्दा नाक फुलाएर बस्ने कुरा अर्कै भयो । तर आफ्नो जिम्मेवारी निभाउन सक्नुपर्छ । त्यो देखिएन । २००७ साल पछाडि नेपालमा भारतीय राजदूत…सिंह आएका थिए । उनी मन्त्रिपरिषदको बैठकमा आफैँ जान्थे । निर्णयहरु अंग्रेजीमा लेख्न लगाउथे । नेपालीमा नबुझ्ने भएकाले अंग्रेजीमा निर्णय लेख्न लगाएको रहेछ । पछि बल्ल त्यो कुरा थाहा भयो ।
वीपी कोइरालालाई प्रधानमन्त्री बनाउने निर्णय पार्टीले थियो । भारतले वीपीले भनेको सुन्दैन, मात्रिकाले सुन्छ भन्नेर मात्रिकालाई प्रधानमन्त्री बनाइदिए । मन्त्री कसलाई बनाउने, कसलाई हटाउने सवै भारतकै निर्देशनमा हुने गरेको इतिहास छ । त्यस्तो बेलामा वीपीले राजदूत हटाइएन भने राम्रो हुँदैन भनेपछि सिंहलाई फिर्ता बोलाएर भारतले नयाँ राजदूत पठाएको थियो । त्यसपछि बल्ल अलि सुधार आएको हो ।
भनेपछि अहिले पनि नेपाल सरकारले रन्जित रेलाई फिर्ता लैजाउ भनेर भारत सरकारलाई औपचारिक पत्र लेख्नुप¥यो ?
त्यतिमात्र होइन, तिमी जाउ भनेर भन्न सक्नुपर्छ । ओभर नै भएर राष्ट्रपतिदेखि अन्य नेताहरुसँग भेटघाट गरिरहेका छन । अरु देशका पनि राजदूत छन नि । तर उनीहरुले त्यसो गरेका छैनन । त्यसकारण रन्जित रेबाट हामी सतर्क रहनुपर्ने हो कि होइन ? मोदीले यतिछिटै आफ्नो रुप यसरी परिवर्तन गर्लान भन्ने त हामीले सोचेका थिएनौँ । रे भारत गएर आएपछि नेपालमा एउटा न एउटा बिगार भएकै हुन्छ । यही अवस्थामा बस्नु भन्दा त अस्तित्वका लागि भएपनि हामीले भिड्नुपर्ने अवस्था आइसक्यो । भारतले अक्षम्य अपराध गरेको छ ।
विभाजित भएर नेपाली दलहरुले पनि गल्ती गरेकै हुन नि हैन ?
म त अहिलेपनि सहमतिकै पक्षमा छु । नयाँ संविधानको कार्यान्वयन पक्ष बाँकी नै छ । संविधान बनाउन लागिपरेका दलहरु कार्यान्वयनका लागि एकजुट हुनैपथ्र्यो । तर ठूलै चलखेलका कारण त्यो सम्भव भएन । गिरिजाबाबुले भनेजस्तै यहाँ ‘ग्राण्ड डिजाइन’ छ ।
‘ग्राण्ड डिजाइन’ कसले रचेको ?
यसमा भनिसाध्य नै छैन । सवै ओपन सेक्रेट नै छ ।
सुशील कोइराला र केपी ओली प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार भए । ओलीलाई नेपालको प्रतिनिधि र कोइरालालाई भारतको भनेर समेत चित्रित भयो नि ?
त्यही त नहुने कुरा भयो । सुशील कोइरालालाई भारतको प्रतिनिधिको रुपमा चित्रित गर्नु राम्रो भएन । त्यो मलाई पत्यार लागेको छैन । अव बिनासकाले विपरित बुद्धि भयो । मैले पार्टी ह्वीप मानेर नै भोट हाल्नुप¥यो । म ओखलढुंगाको कार्यक्रममा प्रमुख अतिथिको रुपमा गएको थिएँ । मलाई बोलाइयो । संसद भवनमा पुग्दा त सुशील कोइराला उम्मेदवार, शेरबहादुर देउवा प्रस्तावक, रामचन्द्र पौडेल समर्थक । नयाँ परिवर्तन भएछ भन्ने लाग्यो । त्यतिबेला नै सभासदहरुले मलाई भने–सुशील दाईले के गर्नुभएको ? हामी त फस्यौँ । सुशीलजीले उम्मेदवारी नदिनुपर्ने हो । केही परिवर्तन भएछ कि भनेर मैले भनेँ । पछि बुझ्दा त कुरा जस्ताको तस्तै छ । त्यो कुरा मैले पछि सुशीलजीलाई पनि भनेँ ।
प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति, सभामुख लगायत सवै पदबाट कांग्रेसले हात धुनुपर्ने अवस्था आउनुको जिम्मेवारी कसले लिनुपर्छ ?
जो नेतृत्वमा छ उसैले लिनुपर्छ ।
भनेपछि सुशील कोइरालाकै काँधमा आयो ?
हुन त भोट दिने हामी । त्यसैले हामीपनि जिम्मेवारीबाट अलग छौँ भन्न त मिल्दैन । तर यो निर्णय अदूरदर्शी, अपरिपक्व, कमजोरीको के के भन्नुपर्छ सवै भएको छ । त्यसको जिम्मेवारी मूल नेतृत्वले लिनुपर्छ । नेता बन्ने क्षमता नै छैन भने किन नेतृत्व लिने ? यहाँ साह्रै ठूलो कमजोरी भएको छ । ओलीजीको बोलीमा गाम्भीर्यता नभएको र सुशीलजी नबोलेरै बिताउने । यसकारण यि दुवै उपयुक्त थिएनन । यो मुलुकलाई कहाँ लैजान लागे अचम्म छ । राजा चाहिन्छ, हिन्दु धर्म चाहिन्छ भन्नेलाई नेपालको प्रतिनिधि बनाएर कुरा गर्न भारत पठाएपछि ओली चाहिँ कता गए नि ? संघीयता हुनैहुँदैन भन्नेहरु पनि अहिले उपप्रधानमन्त्री भएका छन ।
कांग्रेस, एमाले र एमाओवादी मिलेर अगाडि बढेको भए त यस्तो अवस्था नै आउने थिएन होला नि ?
त्यसमा त दुई मत नै छैन । सांसद र केन्द्रीय सदस्यको हैसियतले म आफैँ पनि जिम्मेवारी लिइरहेको छु । हामी गम्भीर रुपमा फसिसकेका छौँ । यसलाई कसरी ट्याकमा ल्याउने भन्नेमा हामी लाग्नुपर्छ ।
१३ औँ महाधिवेशनबाट कांग्रेसको मूल नेतृत्वमा कसलाई ल्याउने तयारी भइरहेको छ ?
पहिला त सुशीलजी निर्विकल्प नै हुनुहुन्थ्यो । अव चाहिँ सोच्नुपर्ने हो कि भन्ने चर्चा हामीहरुबीचमा चलेको छ । फेरि नेता बन्न नेतृत्व क्षमता पनि हुनुप¥यो । शेरबहादुरजी पनि दावेदार नै होलान । रामचन्द्रजीले त गुनासै गर्नुभो । आफैँ प्रस्तावक र समर्थक छन, अनि फेरि आफैँ रोक्न खोजेकाले भन्छन । त्यतिबेलासम्म नेता पाइएला ।
भनेपछि सुशील र शेरबहादुर दुवैको विकल्प खोजी भइरहेको छ ?
सल्लाह चाहिँ गर्दैछौँ । परिस्थिति के हुन्छ ।
कांग्रेसमा आजको मितिसम्म पनि ६० र ४० चलिरहेको छ । ६०–४० लाई समिश्रण गर्ने गरी तेस्रो नेताको खोजी हुँदैछ ?
तेस्रो नेताको खोजी त गरेको हो । तर भन्ने वितिकै कहाँ पाइदोरहेछ र !
